قیام 15 خرداد 1342 

نوشته مهندس كورش پاك بین -آستارا  dardnews.ir

به دنبال نخست‏وزیری اسدالله علم در تیر 1341 و سپس تلاشهای دولت و حكومت برای اجرای طرحهای موسوم به انقلاب سفید شاه و ملت علما و روحانیون با رهبریهای آیت‏الله خمینی مبارزه پیگیر و دامنه‏داری را با رژیم پهلوی آغاز كردند. به دنبال برگزاری رفراندوم و نیز جدیت حكومت برای اجرایی كردن اصلاحات موردنظر (از بهمن 1341) بحران میان علما و روحانیون با دولت اسدالله علم وارد مرحله جدی‏تری شد و بر اثر حمله نیروهای نظامی و امنیتی به مدرسه فیضیه در 2 فروردین 1342 رویارویی طرفین متخاصم شدت و حدت بیشتری گرفت و به رغم سختگیریهای نخست‏وزیر و شخص شاه مخالفان بیش از پیش بر ضد طرحهای اصلاحی (موسوم به انقلاب سفید) متشكل شدند و با آغاز ماه محرم (خرداد 1342) بر دامنه بحران افزوده شد.   بدین ترتیب برخلاف اعتقاد نخست‏وزیر روند مخالفت و مبارزه روحانیون و طرفداران آنها در ماه محرم شكل جدی‏تر و گسترده‏تری به خود گرفت و وعاظ و اهل منبر و... در تبعیت از نظریات رهبران روحانی در مراسم سوگواری امام حسین (ع) عملكرد دولت علم را سخت به باد انتقاد و اعتراض گرفتند. در این میان شهرهای قم و تهران كانون اصلی كشمكش و تعارض روحانیون و طرفدارانشان با دولت و رژیم پهلوی بود. بیشترین تدابیر امنیتی و نظامی هم در این دو شهر به مورد اجرا گذاشته شده بود. با این شرایط به نظر می‏رسید كه جوّ سیاسی – اجتماعی كشور آبستن حوادث ناگواری است. چرا كه همزمان با افزایش مخالفت روحانیون، دولت نیز برای برخورد خصمانه با آنان خود را به سرعت آماده می‏كرد. تا جایی كه گذشته از تمهیدات و آمادگیهای نظامی سران رژیم بر حملات لفظی خود به روحانیون افزوده بودند. بالاخص شخص شاه و اسدالله علم نخست‏وزیر طی مصاحبه‏ها و سخنرانی‏هایشان روحانیون را به عنوان برهم زنندگان نظم مورد حمله و انتقاد قرار می‏دادند. چنانكه شاه در 6 خرداد ماه 1342 طی سخنرانی‏اش در كرمان با عباراتی تند و زننده روحانیون را مورد عتاب قرار داد و آنان را با دزدان و غارتگران مقایسه كرده و به حیوانات نجس و ... تشبیه كرد. حضرت آیت‏الله امام خمینی به عنوان رهبر و پیشرو روحانیون مخالف رژیم كه احساس كرده بود با روند پیش آمده هیچ‏گونه راه مصالحه‏ای بین آنان و دولت وجود ندارد و برخورد طرفین را حتمی می‏دانست در 13 خرداد 1342 در پاسخ به سخنرانی زننده و توهین‏آمیز شاه او را مورد سرزنش قرار داد و خطاب به وی گفت :               ... آقا من به شما نصیحت می‏كنم. ای آقای شاه، ای جناب شاه، من به تو نصیحت می‎كنم. دست بردار از این كارها، آقا اغفال دارند می‏كنند تو را، من میل ندارم كه یك روز اگر بخواهند تو بروی همه شكر بكنند... آیا روحانیت اسلام، آیا روحانیون اسلام، اینها حیوان نجس هستند؟ در نظر ملت اینها حیوان نجس هستند كه تو می‏گویی؟ اگر اینها حیوان نجس هستند پس چرا این ملت دست آنها را می‏بوسند، دست حیوان نجس را می‏بوسند...؟ آقا ما حیوان نجس هستیم...؟ خدا كند كه مرادت این نباشد، خدا كند مرادت از اینكه مرتجعین سیاه مثل حیوان نجس هستند و ملت باید از آنها احتراز كند، مرادت علما نباشند والا تكلیف ما مشكل می‏شود و تكلیف تو مشكل می‏شود، نمی‏توانی زندگی كنی، ملت نمی‏گذارد زندگی كنی، نكن این كار را، نصیحت مرا بشنو... آقا نكن این‏طور، بشنو از من، بشنو از روحانیون. اینها صلاح ملت را می‏خواهند اینها صلاح مملكت را می‏خواهند. ما مرتجع هستیم؟ احكام اسلام ارتجاع است؟ آن هم ارتجاع سیاه است؟ تو انقلاب سیاه، انقلاب سفید درست كردی؟ شما انقلاب سفید به پا كردید؟ كدام انقلاب را كردی آقا؟ چرا مردم را اغفال می‏كنید؟ چرا نشر اكاذیب می‏كنید، چرا اغفال می‏كنی ملت را؟ والله اسراییل به درد تو نمی‏خورد. قرآن به درد تو می‏خورد.     بدین ترتیب در شرایطی كه راه هرگونه مذاكره و یا گفت وگوی مسالمت‏آمیز بسته شده بود، اسدالله علم دستور داد مراسم مذهبی و سوگواری را در شهرهای قم و تهران مورد تهاجم قرار دهند. طی روزهای 13 و 14 خرداد 1342 تعداد زیادی از وعاظ و روحانیون را دستگیر كردند.   به دنبال دستگیری این افراد دامنه اعتراض و تظاهرات گسترش بیشتری یافت در تهران دانشجویان دانشگاه تهران به صف معارضان پیوسته و در مخالفت با دولت علم و رژیم پهلوی با روحانیون همصدا شدند. روز چهاردهم خرداد، كه مصادف با 11 محرم 1383ق بود، در شهر تهران تظاهرات قابل توجهی برپا شد و شعارهایی به طرفداری از آیت‏الله خمینی و موضع وی در قبال دولت علم سر داده شد. اسدالله علم نخست‏وزیر احساس كرد كه برای جلوگیری از گسترش تظاهرات تنها یك راه‏حل وجود دارد و آن هم دستگیری رهبر مخالفان است. بدین ترتیب به دستور نخست‏وزیر در شب 15 خرداد 1342 كماندوها و دیگر نیروهای انتظامی مناطق مختلف شهر قم را محاصره كرده و در صبحگاه همان روز حضرت آیت‏الله خمینی را دستگیر و به تهران بردند و در پادگان قصر زندانی ساختند.   خبر دستگیری امام خمینی در مدتی اندك در سراسر شهر قم پخش شد و به دنبال آن گروههای عظیمی از مردم به خیابانها ریخته و به دستگیری ایشان اعتراض كردند. بدین ترتیب قیام معروف 15 خرداد 1342 در شهر قم شكل گرفت. در تهران نیز بلافاصله پس از پخش خبر دستگیری حضرت آیت‏الله امام خمینی اقشار مختلف مردم به خیابانها هجوم آورده و شعارهایی له ایشان و بر ضد دولت سر دادند و برخی از مراكز دولتی نیز مورد تهاجم تظاهركنندگان قرار گرفت. بدین ترتیب تهران نیز در قیام ضد رژیم با شهر قم همگام شد. در چنین شرایطی بود كه علم تنها راه برخورد با بحران پیش آمده را در سركوب قهرآمیز آن جست وجو كرد. شورش به حدی گسترده شده بود كه احساس می‏شد هرگاه در اسرع وقت با آن مقابله نشود، می‏تواند خطر سقوط رژیم را هم به دنبال داشته باشد. علینقی عالیخانی درباره چگونگی برخورد اسدالله علم نخست‏وزیر با تظاهركنندگان 15 خرداد 1342 می‏نویسد :              علم در روزهای حساس قیام 15 خرداد فعالیت خستگی‏ناپذیری داشت و با مقامهای انتظامی پیوسته در تماس بود و خود از كلانتریهای مناطق حساس شهر سركشی می‏كرد و به همه مسئولان هشدار می‏داد خود را برای رویارویی با آشوبی بزرگ آماده كنند. به این سان هنگامی كه در بامداد روز 15 خرداد 1342 (5 ژوئن 1963) تظاهرات در اطراف بازار تهران آغاز شد علم آمادگی كامل داشت و به رئیس شهربانی وقت سپهبد نصیری تلفنی دستور تیراندازی داد و در برابر تردید نصیری یادآور شد كه این دستور را به عنوان نخست‏وزیر می‏دهد و نامه مؤید این دستور را نیز بی‏درنگ برای او خواهد فرستاد. خود نیز پس از ساعتی به دفتر نصیری رفت و از نزدیك شاهد وضع روز بود این خونسردی و قاطعیت علم اثر بسیار مثبتی داشت و مسئولان انتظامی توانستند در چند ساعت به این غائله پایان دهند و تظاهركنندگان را به شدت سركوب كنند.     در واقع از همان آغاز لبه تیز حمله روحانیت به رهبری حضرت آیت‏اله خمینی بیش از هر كس دیگری متوجه اسدالله علم نخست‏وزیر بود و او را مسئول اصلی اقدامات رژیم پهلوی قلمداد می‏كردند. چنانكه حضرت آیت‏الله امام خمینی سالها پس از واقعه 15 خرداد در یادآوری خاطراتش از آن دوره اظهار داشتند:              در زمان محمدرضا آن اوایل نهضت (1342) دست وپا می‏كردند كه یك تفاهمی بشود. یك دفعه كه آمدند پیش ما كه می‏خواهیم كه مثلاً ملاقاتی چیزی طرح شود. من به ایشان گفتم كه علم هستش ما وارد مذاكره نمی‏شویم. شما اول علم را كنار بگذارید و بعد وارد مذاكره بشویم، ببینیم چه می‏گوییم.

 

 

 

  1 - مكاتبات اسدالله علم با وزارت كشور و سازمان اطلاعات و امنیت كشور در مورد اقدامات روحانیون در ایجاد تظاهرات در روزهای تاسوعا و عاشورا و دستگیری آیت‏الله خمینی در قم (صفحه۱)  2 - مكاتبات اسدالله علم با وزارت كشور و سازمان اطلاعات و امنیت كشور در مورد اقدامات روحانیون در ایجاد تظاهرات در روزهای تاسوعا و عاشورا و دستگیری آیت‏الله خمینی در قم (صفحه۲)  3 - مكاتبات اسدالله علم با وزارت كشور و سازمان اطلاعات و امنیت كشور در مورد اقدامات روحانیون در ایجاد تظاهرات در روزهای تاسوعا و عاشورا و دستگیری آیت‏الله خمینی در قم (صفحه۳)  4 - مكاتبات اسدالله علم با وزارت كشور و سازمان اطلاعات و امنیت كشور در مورد اقدامات روحانیون در ایجاد تظاهرات در روزهای تاسوعا و عاشورا و دستگیری آیت‏الله خمینی در قم (صفحه۴)  5 - قدردانی غلامعلی اویسی فرمانده لشگر 1 گارد از جلال سجده‏ای  6 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۱)  7 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۲)  8 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۳)  9 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۴)  10 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۵)  11 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۶)  12 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۷)  13 - خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348 درباره مسائل مختلف (صفحه۸)